Là tỉnh không lớn, nhưng Ninh Bình lại có bề dày lịch sử và văn hoá, đặc biệt là văn hoá dân gian. Đây là vùng địa lịch sử, địa văn hoá, đã một thời là vùng đất thiêng - địa chính trị của quốc gia Đại Cồ Việt. ở hang Tam Giao (thị xã Tam Điệp) đã tìm thấy những di vật cuội gia công có niên đại Sơn Vi - Hoà Bình ( 1 - 2 vạn năm cách ngày nay).

Cùng với hang Thung Lang - đá vũ, và hang Chợ Ghềnh - đầu đá mới đến thời đại kim khí, vừa có yếu tố văn hoá sông Hồng, vừa có yếu tố văn hoá sông Mã, là trường hợp quý hiếm, để khảo sát hiện tượng giao lưu văn hoá trong thời kỳ tiền Đông Sơn, cùng với việc tìm thấy những chiếc trống đồng Nho Quan loại 1 Heger (từ 2.500 năm cách ngày nay), và hàng loạt các phát hiện khác về khảo cổ học gần đây ở Mán Bạc (Yên Mô), hang núi Một, hang Sáo (thị xã Tam Điệp) càng làm sáng tỏ nhận định Ninh Bình cũng là cái nôi của người Việt cổ. Điều đáng chú ý ở đây là, trên những mảnh chạc gốm có chi chít vỏ trấu cùng những công cụ chế tác đồ trang sức mỹ nghệ bằng đá, chứng tỏ từ thời đại các vua Hùng dựng nước, người Việt cổ đã sinh tồn bằng nghề trồng lúa, đúc đồng và chế tác đồ mỹ nghệ, trang sức làm đẹp bản thân mình cùng đồng loại trên dải đất này.

Có con người là có văn hoá. Vì vậy, di sản văn hoá Ninh Bình, trong đó có văn hoá dân gian, hình thành rất sớm, đồng hành và trải dài suốt tiến trình lịch sử dân tộc, từ thời đá cũ đến thời kỳ Bắc thuộc cho tới ngày nay.

Di sản văn hoá dân gian ở Ninh Bình tập trung khá đậm đặc ở các huyện Nho Quan, Gia Viễn, Hoa Lư, Tam Điệp, Yên Mô, là những vùng đất cổ. Còn hai huyện Yên Khánh và Kim Sơn là những vùng đất mới hình thành, nên di sản văn hoá dân gian ở đây có phần thưa nhạt hơn các vùng trên.

Văn học dân gian Ninh Bình khá đa dạng, phong phú cả về đề tài, thể loại và số lượng. Song, phong phú và đa dạng hơn cả là ca dao, tục ngữ, thành ngữ, truyền thuyết, cổ tích và giai thoại. Đặc biệt là những truyện kể dân gian khá nhiều. Trong những công trình nghiên cứu đã được công bố từ trước tới nay, ta bắt gặp rất nhiều cổ tượng mẫu của tảng nền văn hoá dân gian như những hình tượng ông khổng lồ, những con rắn, con thuồng luồng, con cú, con giải, con rái thần... Có những huyền tích lý giải sự ra đời của những ngọn núi, dòng sông, tên làng, tên đất... Lại có những huyền sử, huyền tích về các nhân vật lịch sử như vua Đinh, vua Lê. Các hoàng tử, công chúa, quận chúa, tướng lĩnh các thời hay những huyền thoại ly kỳ về kho vàng khổng lồ thời Cảnh Hưng do Thượng thư Ninh Tốn cất giấu ở hang động Tam Điệp hơn 200 năm trước... Hầu hết truyền thuyết, truyện cổ tập trung phản ánh quá trình đấu tranh chinh phục thiên nhiên, chiến thắng thú dữ và quân xâm lược ngoại bang để xây dựng, bảo vệ quê hương, đất nước. Nói như Mác, đó là quá trình đấu tranh để chiến thắng "kẻ thù bốn chân và kẻ thù hai chân" vô cùng cam go của nhân dân ta.

Ninh Bình có ngót 92 vạn dân, trong đó có tới hơn 200 ngàn người Mường. Vì vậy, văn hoá Mường cũng là một bộ phận đáng kể trong di sản văn hoá Ninh Bình. Những huyền thoại, huyền tích ở đây lý giải sự ra đời của người Mường, các bản làng, các tộc Mường, cùng những phong tục tập quán, sinh hoạt văn hoá, tín ngưỡng của họ. Nghiên cứu văn hoá, nhất là văn hoá dân gian- văn hoá truyền thống Ninh Bình, không thể không nghiên cứu văn hoá Mường trên dải đất này. Có lẽ không sai khi cho rằng, những tộc người đầu tiên khai sơn phá thạch dựng cơ đồ trên dải đất cổ xưa nhất của Ninh Bình là người Mường.

Ninh Bình còn là vùng quê có vốn ca nhạc cổ truyền nằm trong những sinh hoạt ca nhạc cổ của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Những dịp làng quê mở hội truyền thống, cùng với các đám rước, có phường bát âm tấu những bài lưu thuỷ, bình bán, kim tiền, có múa rồng, múa lân, múa sư tử, kéo chữ, đánh đu, đấu vật chọi gà... Nhiều thể loại ca hát - diễn xướng dân gian cùng với nhiều lễ hội cổ truyền mang đậm sắc thái văn hoá cư dân lúa nước đồng bằng Bắc Bộ. Tiêu biểu nhất là hát - diễn chèo, tuồng, múa rối, hát ru, cò lả, hát xẩm, hát văn, ca trù, đối đáp giao duyên... Ninh Bình cũng là cái nôi của hát - diễn chèo từ thời vua Đinh.

Ninh Bình có đủ cả rừng, biển, trung du, miền núi và đồng bằng - đúng là hình ảnh về một đất nước Việt Nam thu hẹp. "Là nơi chứa những vật báu của trời, nơi nổi tiếng có nhiều thắng cảnh". Đây là vùng đất "đầu gối rừng, lưng áp biển", "Núi không cao mà hiểm, sông không sâu mà nước chảy xiết". "con người, phong tục thuần hậu" (Nguyễn Tử Mẫn). Dải đất này đã được các nhà chiến lược quân sự từ thời phong kiến coi "là cổ họng giữa Bắc, Nam" (Đại Nam nhất thống chí). Ninh Bình nằm ở cực nam đồng bằng Bắc Bộ, là cửa ngõ ra đồng bằng Bắc Bộ hay vào lãnh thổ miền Trung. Nơi đây vừa là gạch nối, vừa là ngã ba của ba nền văn hoá lớn sông Hồng - sông Mã - Hoà Bình. Bởi tính tiếp giáp ấy nên văn hoá truyền thống Ninh Bình vừa có nét riêng bản địa, vừa mang sắc thái vùng miền do yếu tố hội tụ, giao thoa của các nền văn minh, văn hoá trên tích hợp. Là vùng đất có vị trí chiến lược trong suốt hàng nghìn năm dựng nước, giữ nước của dân tộc, nên bao cuộc hành quân thần tốc vào Nam hay ra Bắc vẫn âm vang mặt đất nơi này. Đất Ninh Bình ken dày vết chân lịch sử. Kinh đô Hoa Lư với ngót nửa thế kỷ của hai vương triều Đinh - Lê dựng nền chính thống, độc lập. Nơi hoạch định kế sách và phát xuất các đạo hùng binh năm 981 - 982 phá Tống, bình Chiêm, Lê Đại Hành đã kiến tạo võ công oanh liệt trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc ta. Hoa Lư cũng là nơi khai sinh ra vương triều Lý với áng văn "Chiếu dời đô" lịch sử. Đất này không chỉ là "địa linh" mà còn là nơi "nhân kiệt". Có "Đại Hữu sinh vương", lại có cả "Điềm Dương sinh thánh" nữa! Biết bao danh nhân, danh tướng, danh sỹ sinh ra trên dải đất này! Thời nào Ninh Bình cũng có nhân tài. Yếu tố "địa linh", "nhân kiệt" là nhân tố quan trọng và chủ yếu nhất làm nên gương mặt lịch sử - văn hoá Ninh Bình qua các thời đại. Yếu tố con người là quyết định nhất. Vì "Bởi đâu đất hiểm, cốt mình đức cao" (Trương Hán Siêu).

Một yếu tố khác vô cùng quan trọng, góp phần không nhỏ làm nên diện mạo đa dạng, phong phú của văn hoá Ninh Bình, đó là sự lưu lại dấu ấn văn hoá của các tao nhân mặc khách đất nước khi qua vùng sơn thanh thuỷ tú Ninh Bình. Có thể gọi đây là hiện tượng "Di mặc danh nhân" (lưu lại nét bút danh nhân). Bao đế vương, công hầu, khanh tướng, danh nhân văn hoá lớn về đây, xếp gương, đề bút, sông núi hoá thành thi ca! Nhân cách bác học và phẩm cách văn hoá lớn của các danh nhân đó đã thấm đẫm vào tầng văn hoá địa phương, được nhân dân tiếp thụ, sáng tạo, làm giàu thêm sắc thái văn hoá Ninh Bình.

Có thể nói rằng, từ thời đại đá cũ đến văn minh Đại Việt và cho tới đương đại, gương mặt lịch sử - văn hoá Ninh Bình rất phong phú, đa dạng, trong đó có văn hoá, văn nghệ dân gian.

Trương Hán Vũ

(Theo Báo Ninh Bình điện tử)