Bước vào năm 2010, thủ đô Hà Nội cũng như cả nước đang khẩn trương hoàn thành các dự án phục vụ cho Đại lễ chào mừng Thủ đô nghìn năm tuổi. Tại Hà Nội, các công trình nghiên cứu khoa học, các tác phẩm văn học, nghệ thuật, các kịch bản sân khấu và điện ảnh đã bắt đầu được phát hành, trình diễn, để tranh thủ ý kiến công chúng. Nhiều tượng đài, nhà lưu niệm được xây dựng. Nhiều chùa, đền, miếu được trùng tu và tôn tạo. Không khí nhộn nhịp từ Thủ đô đang lan tỏa đến khắp các miền trên đất nước, đem lại sự phấn chấn trong toàn thể đồng bào Việt Nam cả trong và ngoài nước.

Lý Thái Tổ - vị Hoàng đế anh minh, người đã chọn mảnh đất hoàn chỉnh này để làm Thủ đô cho một dân tộc luôn kiên cường, bất khuất, chiến đấu cho độc lập và danh dự cho Tổ quốc, cho tự do và hạnh phúc của nhân dân.

Việc tôn vinh sự nghiệp ngàn năm không chỉ dừng lại ở Lý Công Uẩn và vương triều Lý mà còn hướng về các anh hùng hào kiệt, cùng các sự kiện lịch sử vẻ vang với những tên tuổi bất diệt, từ Lý Thường Kiệt, Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Quang Trung và kết tinh lại ở Hồ Chí Minh, biểu tượng của tâm hồn dân tộc trong thời đại ngày nay.

Thủ đô cũng như toàn quốc không chỉ nhìn lịch sử từ Chiếu dời đô mà còn làm sống lại truyền thống quang vinh từ thời đại vua Hùng, dành sự quan tâm đặc biệt đối với thời ký oanh liệt của Cố đô Hoa Lư, tiền thân của Thăng Long. Hoa Lư trong suốt 40 năm đã chuẩn bị một cơ sở vững vàng về vật chất và tinh thần, tạo ra những điều kiện cơ bản nhất để Lý Công Uẩn tiến hành cuộc dời đô lịch sử.

Đảng bộ, chính quyền và nhân dân Ninh Bình đã tiến hành nhiều việc làm rất có ý nghĩa để khẳng định vị trí vô cùng vẻ vang của Cố đô Hoa Lư.

Cần phải hiểu rõ rằng, nếu không có công lao gần nửa thế kỷ của hai triều đại Đinh, Lê tại Hoa Lư thì làm sao Lý Thái Tổ có thể sau 4 tháng lên làm vua đã rời đô ra Thăng Long được? Vì thế trước đây, tôi đã viết bài văn bia đặt tại khu di tích đền vua Đinh, vua Lê nói rõ: Nếu như Lý Thái Tổ ngày lên đường ra Thăng Long mà ngoảnh lại nhìn đằng sau, hẳn sẽ thấy lồng lộng sự nghiệp của Hoa Lư và các vua Đinh, Lê giữa núi sông hùng vĩ.

Trùng trùng núi Mã, vươn cao như đại lũy trường thành

Bát ngát sông Long, rải khắp những thiên cung thủy động.

- Về Đinh Bộ Lĩnh thì:

Vạn Thắng Vương xuất trận, bốn phương nổi gió thanh bình

Thập Nhị Sứ thu về, trăm trượng giương cờ nhất thống

- Về Dương Vân Nga và Lê Hoàn thì:

Dương Thái Hậu một lòng vì nước, áo Hoàng Bào nối chí vua Đinh

Lê Đại Hành mười đạo ra quân, dòng Bạch Thủy dìm sâu giặc Tống

- Về công lao của hai triều Đinh, Lê thì:

Kỷ cương sắp đặt, dân an vui gác giáo cầm cày

Lương thực gia tăng, nước hưng thịnh vững nền chắc móng

Chính vì cùng nhân dân đổ bao mồ hôi, bỏ bao công sức để vừa chống giặc, vừa xây dựng đất nước mà hai vua Đinh, Lê phải ở lại Hoa Lư và cũng chính vì thế mà Lý Thái Tổ có đầy đủ điều kiện dời đô ra Thăng Long:

Vốn đã biết thời cơ chưa tới, rồng uốn mình nơi núi hiểm rừng sâu

Nay xem ra thế lực đã thừa, bằng vỗ cánh giữa trời cao biển rộng

Công lao của Lý Thái Tổ không những không thể tách rời truyền thống của Hoa Lư mà còn của dân tộc từ đời vua Hùng:

Xây Thăng Long văn hiến, với tinh thần Âu Lạc, Văn Lang Dựng Đại Việt cơ đồ, với khí thế Sơn Tinh, Phù Đổng

Nhân đây, tôi có vài ý kiến nói thêm về ba nhân vật Hoa Lư đã có công lớn với đất nước.

Đối với Đinh Bộ Lĩnh, đó là người đã dẹp yên 12 sứ quân, đem lại thái bình cho đất nước, là người đã chọn Hoa Lư, nơi hiểm trở để vừa xây dựng căn cứ hùng mạnh, vừa đàng hoàng xưng đế vị, coi mình là vị Hoàng đế đầu tiên của Việt Nam, giống như Tần Thủy Hoàng coi là Hoàng đế đầu tiên của Trung Quốc.

Đối với Lê Hoàn, đó là con người đầy đủ tài năng, trí tuệ và phẩm chất, ông có công cực kỳ to lớn trong đánh đuổi giặc ngoại xâm, giữ vững nền độc lập dân tộc.

Muốn thấy rõ vai trò của Lê Hoàn với Hoa Lư, với đất nước, trước hết phải thấy công lao của ông trong lịch sử, vai trò có ý nghĩa quyết định của ông lúc vận mệnh của Tổ quốc treo trên sợi tóc.

Mong các nhà khoa học sẽ đi sâu hơn nữa vào hoàn cảnh thù trong, giặc ngoài của thời kỳ đó để đánh giá đúng hơn nữa vai trò to lớn của Lê Hoàn, niềm vinh dự của Ninh Bình cũng như của Tổ quốc Việt Nam.

Đối với Dương Vân Nga, cần phải bàn kỹ hơn vì còn có những đánh giá chưa nhất trí về bà. Tôi đồng tình với nhiều nhà lịch sử đã trên quan điểm lịch sử, đặt vị trí bà trong hoàn cảnh khó khăn của đất nước để đánh giá bà. Bà đã hy sinh quyền lợi cá nhân, đặt vận mệnh của đất nước lên trên hết. Nhân dân Hoa Lư từ trước vẫn tôn trọng bà. Sử gia thời Trần như Lê Văn Hưu cũng không chê trách bà. Chỉ từ khi những tư tưởng tiêu cực của Nho Giáo với những quan điểm khinh rẻ người phụ nữ và trói buộc người phụ nữ vào tam tòng, tứ đức thì mới nảy sinh phê phán Dương Vân Nga. Tôi nghĩ rằng, theo quan điểm đạo đức tiên tiến của nhân dân ta ngày nay thì bà là một người sống với bản lĩnh vững vàng của người phụ nữ Việt Nam, vừa có tinh thần yêu nước, thương dân, vừa khẳng định quyền lợi chính đáng của người phụ nữ. Trong lịch sử nhân loại cũng như trong lịch sử dân tộc, nếu như có một người phụ nữ trong cuộc đời mình được hai người yêu đều là anh hùng thì việc đó chỉ làm tăng thêm phẩm giá của người phụ nữ ấy và được những con người tiến bộ ở cả Phương Đông và Phương Tây khâm phục.

Dương Vân Nga trong hoàn cảnh của mình đã giao toàn bộ sự nghiệp của Tổ quốc vào tay một vị anh hùng. Đó là một sự lựa chọn sáng suốt.

Việc lấy Lê Hoàn và trao gửi con của mình cho Lê Hoàn cũng là để bảo vệ cho dòng họ Đinh và bảo vệ con mình. Trong lịch sử Việt Nam, Trung Quốc và ở nhiều nước, cứ mỗi triều đại mới lên thì lại thường tìm cách tiêu diệt dòng họ cũ. Đó là một việc gần như tất yếu. Việc Đinh Toàn được Lê Hoàn coi như con đẻ, chính sử đã nêu rõ điều ấy. Trong cuộc chiến đấu, Đinh Toàn đã tử trận thì Lê Hoàn đã đau xót thét lên một tiếng và xông lên giết giặc.

Tóm lại, tôi thấy Dương Vân Nga là một người phụ nữ Việt Nam mang trong dòng máu của mình tinh thần yêu nước và sáng suốt của mọi phụ nữ Việt Nam theo gương của Bà Trưng, Bà Triệu thời xưa, của Ỷ Lan, của Ngọc Hân và của nhiều phụ nữ khác đã tự giải phóng mình ra khỏi xiềng xích của tam tòng, tứ đức.

Ngày hôm nay, mọi người trong nước cũng như ngoài nước đến thăm Cố đô Hoa Lư sẽ không thể không xúc động khi đứng trước cổng vào mảnh đất Hoa Lư linh thiêng và hùng vĩ, hồi tưởng lại thời kỳ đất nước mang tên Đại Cồ Việt, với kinh đô Hoa Lư rực rỡ, sẽ ngưỡng mộ hơn nữa hai vị anh hùng của dân tộc ta là Đinh Bộ Lĩnh và Lê Hoàn, đã bao năm Bắc chiến Nam chinh, với những tướng sĩ và nhân dân tâm hùng chí tráng. Tinh thần này đã thể hiện qua hai câu đối: 

Bắc chiến Nam chinh, rực rỡ Đinh - Lê hai đế vị

Tâm hùng chí tráng, lẫy lừng Cồ Việt một kinh đô

Hùng vĩ thay cố đô Hoa Lư:

Trùng trùng núi Mã vươn muôn trượng

Bát ngát sông Long nhớ một thời

Nhớ tới công lao của Lý Thái Tổ và vương triều Lý trong việc hình thành và xây cao nền văn hiến Đại Việt thì lại vô cùng ngưỡng mộ những vị anh hùng dân tộc đã khiến cho Cố đô Hoa Lư muôn đời bất diệt, đúng như một trong ba câu đối ở cổng vào:

Văn hiến soi cao trời Đại Việt

Anh hùng còn mãi đất Hoa Lư!

Nhà giáo nhân dân, Anh hùng Lao động, Gs Vũ Khiêu

(Theo Báo Ninh Bình)